środa, 12 kwietnia 2017

Przygoda z Tyrmandem




Słuchając Marcela Woźniaka, autora biografii Leopolda Tyrmanda, książki zatytułowanej “Moja śmierć będzie taka jak moje życie” uzmysławiam sobie przede wszystkim fakt niezwykłej przygody jaką dane było przeżyć temu, który zadał sobie trud odtwarzania ścieżek życia twórcy “Złego”. Marcel zainteresował się Tyrmandem sprowokowany przez wykładowcę uniwersyteckiego. Wcześnie o autorze bestsellera wydawniczego lat pięćdziesiątych nie wiedział nic. Dzieliło go od niego kilka pokoleń i kilka dekad kulturowych. Marcel znalazł w sobie chęć do wszczęcia detektywistyczno-dziennikarskich badań nad kolejami życia i twórczości postaci, która pozostawiła po sobie i o sobie w masowej świadomości kilka stereotypowych opisów, kilka schematycznych charakterystyk, kilka sloganów.




Spotkanie z Marcelem Woźniakiem zorganizowano w Bibliotece Publicznej im. Jarosława Iwaszkiewicza w Obornikach Śląskich. Na spotkanie przychodzę odtwarzając w pamięci lekturę zarówno “Złego” jak i “Dziennika 1954”. Teksty te czytałem wiele lat temu jako ślady po dekadzie lat pięćdziesiątych, nie mojej historii, raczej okresie, na który przypadała pierwsza młodość moich rodziców. Zanim udałem się do biblioteki udało mi się przeczytać część napisanej biografii. W miarę jak Marcel opowiadał o swojej pracy nad książką uświadamiam sobie jak mało tak naprawdę o Tyrmandzie wiedziałem. Ponowne wydanie jego powieści “Zły”, gdzieś na początku lat dziewięćdziesiątych przywróciło na chwilę pamięć o twórcy, który po podjęciu decyzji o emigracji z Polski został skazany na mentalny niebyt w kraju. Wyrzucono z obiegu księgarskiego i bibliotecznego jego książki. ośmieszono w publicystyce i pismach satyrycznych, wreszcie skasowano z pamięci. Przetrwało głównie skojarzenie Tyrmanda z modą i stylem życia lat pięćdziesiątych, z bikiniarzami. W zasadzie to skojarzenie Tyrmand-bikiniarz miało wystarczyć za wszystko w erudycji przeciętnego Polaka.
Książka Woźniaka dostarcza pełnej wiedzy o Tyrmandzie zarówno z okresu jego największej popularności, jak i okresu wcześniejszego, a także z amerykańskiego, ostatniego okresu jego życia. Biograf zadał sobie trud odwiedzenia miejsc, w których archiwa mogły zawierać dokumenty źródłowe  (w tym zarówno tych w kraju, jak i na Litwie oraz w Stanach Zjednoczonych). Rozmawiał też z tymi, którzy znali Tyrmanda osobiście, dziś już starszymi osobami.




W trakcie prelekcji krystalizuje się osoba o urozmaiconej biografii, raczej prostolinijna, nie konformistyczna. Tyrmand jawi się jako ktoś wierny samemu sobie, swojej wizji życia i świata, i swojej chęci wyrażania tej wizji. Tak jak potrafił zjednać sympatię i podziw, tak też mocno odrzucony został przez środowisko w momencie, gdy oficjalne przyjaźnienie się z nim zaczynało narażać innych na konflikty o charakterze ideologiczno-politycznym, w komunistyczną władzą. Tyrmand żyje pod prąd. Jako Polak żydowskiego pochodzenia szuka schronienia w trakcie wojny w Niemczech, przyjmując fałszywe dokumenty i zgłaszając się na roboty, bo najbezpieczniejszym miejscem było oko cyklonu. Po wojnie wraca do kraju, który znalazł się w sferze wpływów komunistycznego Związku Radzieckiego. Jest publicystą m. in. w Przekroju i w Tygodniku Powszechnym. To on wymyślił nazwę dla festiwalu Jazz Jamboree w momencie gdy muzykę tą można było już oficjalnie grać. Jest widoczny w środowiskach elit kulturalnych. Jest przez wszystkich aprobowany i pożądany jako kompan. Do czasu. Dziś dostęp do archiwów Instytutu Pamięci Narodowej umożliwia identyfikację towarzystwa Tyrmanda. Poruszające jest to, co w archiwach IPN-u znalazł Marcel Woźniak. Ustalił on, że większość utrwalonych na starych fotografiach znajomych Leopolda Tyrmanda to tajni współpracownicy aparatu ucisku komunistycznej władzy. Z upodobaniem donosili na autora “Złego”. Byli to ludzie kultury, publicyści, dziennikarze. Tyrmand nie wiedział o tym, kto na niego donosi i nigdy się nie dowiedział. Mógł się domyślać jedynie. Mógł czuć jak psuje się wokół niego atmosfera. Doprowadziło to w konsekwencji do decyzji o emigrowaniu z kraju. Zostawia wszystko. W wieku 45 lat wyjeżdża po to, aby zacząć życie na nowo. Zaczyna na amerykańskim kontynencie i znowu udaje mu się. Podczas gdy w kraju jest albo przedmiotem kpin, albo panuje wokół jego osoby zmowa milczenia tam, w Nowym Jorku, jeszcze raz udaje mu się zabłysnąć jako znany i czytany publicysta. O tym wszystkim opowiadał Marcel Woźniak na spotkaniu z okazji wydanej biografii. Po szczegóły warto zajrzeć do napisanej przez niego książki. Jego pasja do dziennikarskiego odtwarzania kultowej postaci lat pięćdziesiątych budzi podziw. Nie ma żadnych punktów stycznych między życiem Tyrmanda a życiem jego biografa. A jednak dzięki systematycznej i drobiazgowej pracy udaje się zebrać materiał i stworzyć książkę, której lektura wciąga. Styl opowiadania nie przeciążony paradygmatami naukowego opisu wciąga. Chce się czytać kolejne strony, kolejne rozdziały. Dla Marcela Woźniaka spotkanie z Tyrmandem było na pewno dużą przygodą. Przygodą, której można pozazdrościć. Przygodą, w której można uczestniczyć, czytając...











Marcel Woźniak. Biografia Leopolda Tyrmanda - Moja śmierć będzie jak moje życie. Wydawnictwo MG


niedziela, 2 kwietnia 2017

Moja bukowina, moja dębina



Po długich miesiącach zimowego letargu, po dniach chłodnych, szarych, często mglistych rozbłysło nagle ostre światło słońca. Zrobiło się ciepło tak jakby lato miało się zacząć już następnego dnia. O tym, że do lata jeszcze trochę dni upłynąć musi przypomina widok drzew, jeszcze gołych, jeszcze bez liści. Bardzo lubię ten czas ostrego, kontrastowego światła. Las w te dni jest niezwykły. Jest taki tylko przez kilka dni w roku. Korona liści nie tłumi światła. Pnie i konary rzucają cienie na ziemię z brązowym dywanem tego, co jesienią z drzew spadło. Co roku wybieram się w te dni na dłuższy spacer. Blisko mojego domu znajduje się las bukowy przechodzący w dębinę. Nieco dalej, bardziej w głąb rosną również drzewa iglaste. Mimo wszystko jest to las mocno liściasty. Buki wydają się tworzyć konstrukcję jakby budowli jakiejś pełnej kolumn biegnących do sklepienia obszernej, ogromnej wysokiej hali. Halę tą stworzyła natura, mniej ręka człowieka. Trudno rozeznać czy bukowina powstała jako samosiejka, czy też celowo nasadzona została pracą leśników.



Spacer lasem w porze przedwiośnia umożliwia złapanie dystansu do codziennego pędu zdarzeń. Natura odrywa świadomość od konieczności uczestnictwa w grach biznesowych, społecznych, politycznych. Natura jest taka jak zawsze. Stabilna, niewzruszona. Wiatr powiewa poruszając gałęziami drzew, Słońce przenika przez siatkę pni i konarów. Woda płynie powoli leśnym strumieniem. Sarny wypadają nagle nie wiadomo skąd i dziwią się, że jeszcze ktoś leśną drogą spaceruje.

Sądząc po rozmiarach buków i dębów las ma nie mniej niż sto lat. Inni ludzie mieszkali w jego sąsiedztwie. Mieli swoje sprawy, swoje troski i zmartwienia. Może podobnie jak ja chodzili pośród drzew w dni rodzącej się wiosny, ciesząc oczy promieniami słońca przenikającymi przez gałęzie do spodu lasu. O tamtym świecie mówią coś zachowane stare zdjęcia zdjęcia, pocztówki, ryciny. Ale niezwykłość przeszłości jest dziełem kreacji umysłu, który pobudzony obrazem dobudowuje sobie historie i tak zwany klimat miejsca i czasu. Cechą umysłu jest trwać w przeświadczeniu tego, że kiedyś to było niezwykle. Że kiedyś to było lepiej chyba. Trwałość lasu, tego świata w świecie, daje uspokojenie.  





środa, 15 marca 2017

piątek, 24 lutego 2017

Etno wibracje



Miałem wewnętrzne przeczucie, że zbliża się wydarzenie, którego nie mogę opuścić. W zaprzyjaźnionej Galerii Ślimak we Wrocławiu (zaznaczę - instytucji niepublicznej i niekomercyjnej zarazem) zaśpiewać miały Izabela Młynarz i Ewa Żurakowska. Obie wykonawczyni do niedawna zupełnie osobno zajmowały się  szukaniem, łowieniem, poznawaniem i uczeniem się pieśni etno z różnych stron Europy. Jakiś czas temu przy okazji wieczoru autorskiego ich wspólnej znajomej - Alicji Mojko - zaśpiewały po raz pierwszy razem. Narodził się pomysł systematycznego śpiewania w duecie.
Miałem dość realne wyobrażenie jakiego typu koncert usłyszę. Wynikało to z faktu słuchania od wielu już lat magazynu radiowej Dwójki “Źródła” i audycji relacjonujących kolejne edycje festiwalu Nowa Tradycja.  Tym bardziej więc ciągnęło mnie, żeby w środku tygodnia porzucić kierat powszednich obowiązków i przybyć w miejsce spotkania. Nie pomyliłem się. Warto było. Uszy wchłaniały śpiewanie, skóra drżała od wibracji, emocje kołysało wzruszenie. Pieśni etno to nie tylko muzyka, to nie tylko tekst, to jakaś ceremonia, celebracja, często misterium. Moja relacja nie jest w stanie oddać jedynej w swoim rodzaju komunikacji jaka wytwarza się pomiędzy śpiewającymi a słuchającymi. Niewielka salka Galerii Ślimak wypełniona była publicznością. Ludzie słuchali w skupieniu, wiele osób przyznało się do tego, że pieśni i ich wibracje szkliły im oczy. Zupełnie nie umieli by wytłumaczyć sobie dlaczego tak się dzieje.



A dziewczyny… Dziewczyny były niesamowite, niezwykłe, śpiewanie dodawało im uroku, którego i tak im nie brakowało. Prezentują stare etniczne pieśni, bo mają taki imperatyw wewnętrzny, bo śpiewanie daje im możliwość porzucania na moment szarej codzienności, bo śpiewając przeżywają wypowiadane treści, bo widać wyraźnie, że w momencie gdy dźwiękami drga im przepona czują się szczęśliwe. Ten błogostan promieniuje i przenosi się na publiczność. Można więc doładować się wewnętrzną energią potrzebną do sprostania wyzwaniom kolejnych dni.


Galeria fotografii z koncertu: tu





sobota, 18 lutego 2017

Fotografie w bunkrze



O tym, że w lutym rozpocznie się wystawa prac fotograficznych artystów związanych z dolnośląskim okręgiem ZPAF wiedziałem już od kilku co najmniej miesięcy. Podobnie jak o tym, że to ekspozycja szczególna, bo związana z jubileuszem siedemdziesięciolecia organizacji. O zbliżającym się wernisażu przypomniał mi anons zwiastujący audycję w Radiu Wrocław Kultura. W programie o wystawie opowiadał jej kurator Andrzej Dudek-Dürer. Fakt, że to on jest kuratorem pomógł mi w podjęciu twardej decyzji udania się na otwarcie ekspozycji. Andrzeja cenię za konsekwencję w procesach twórczych, brak jakiejkolwiek pozy, niezwykłą autentyczność, serdeczność, wnikliwość, uwagę jaką ma dla swoich rozmówców, wewnętrzny logos i… dobre oczy.




Kiedy przybywam pod Muzeum Współczesne Wrocław na dworze była mży. Z powodu lekko dodatniej temperatury i dużej wilgotności powietrza odczuwam przykre wrażenie chłodu. Z przyjemnością chowam się w obiekcie poniemieckiego bunkra zaadaptowanego na wielką galerię. Na dole kolejka osób oddających wierzchnią odzież do szatni. Na górze, na kondygnacji gdzie zorganizowano wystawę, tłum. To jeden z najbardziej tłocznych wernisaży w jakich miałem możliwość uczestniczyć w ostatnim czasie. Ponieważ okresowo na przestrzeni dwudziestu pięciu lat zbliżałem się do środowiska fotografików spotykam wielu znajomych. Również takich, których nie miałem okazji widzieć od bardzo dawna. Ta możliwość spotkania ich jest jak zataczanie koła historii. Czuję się jakbym wracał do określonych punktów z przeszłości. Nie wszystko jest takie stuprocentowo proste, radosne. Jacek Lalak na przykład przekazuje mi drastyczną informację o tym, że dokładnie miesiąc temu przeszedł zawał. Cieszę się, że go widzę. Widzieliśmy się zresztą nie tak dawno, bo jesienią w Galerii Kontrast w Obornikach Śląskich na jego indywidualnej wystawie. Nic wtedy nie zapowiadała awarii zdrowotnej. Mówi, że za moment zaczyna rehabilitację, uśmiecha się. Będzie dobrze – wiem to. Uświadamiam sobie, że zasadnicza grupa fotografików, których znam posunęła się w latach. Czas nieubłaganie mija. Tym bardziej cieszy fakt wystawy, która jest punktem w czasoprzestrzeni, w którym możemy się zobaczyć.




Rozpoczyna się oficjalne otwarcie wystawy. Przebiega ona pod hasłem „Globalizacja i indywidualność”. Tradycyjne przemówienia na otwarcie, powitania, podziękowania i uprzejmości. Na szczęście bez większego zadęcia. O ile dobrze pamiętam zadęcia takiego nigdy nie doświadczyłem na wystawach dolnośląskiego okręgu ZPAF. Jest tłoczno jak na uroczystości odpustowej w bazylice. Robi się trochę gorąco. To uświadamia, że jesteśmy w świątyni sztuki. Sztuki żywej, chętnie oglądanej, budzącej zainteresowanie.
Po przemówieniach rozchodzimy się po galerii. Póki co rezygnuję z wyprawy na ostatnią kondygnację muzeum, gdzie w pomieszczeniach kawiarni jest poczęstunek i tradycyjna lampka wina. Mam inne cele. Te cele to nie tylko oglądanie prac. W trakcie gwarnych wernisaży uwielbiam poruszać się między ludźmi z aparatem w dłoni i rejestrować obrazy. Goście wernisażu na tle eksponowanych prac są bardzo wdzięcznym obiektem do fotografowania. Lubię zbliżać się do grup osób i robić serię zdjęć. Bardzo lubię brać w celownik aparatu osoby trzymające się lekko na uboczu. Robię bardzo dużo zdjęć. Wiem, że będę miał potem ogromny trud selekcji. Po usunięciu wszystkich niepoprawnych technicznie zdjęć pozostaną grupy podobnych ujęć. Założeniem najprostszym byłoby wybrać po jednym najlepszym ujęciu z danej grupy. To jest tylko pozornie takie proste. Bardzo często ujęcia tworzą swoiste studium fotografowanych postaci. Istotne są kumulowane gesty na kolejnych fotografiach. Nie wystarczy jedno ujęcie. To najlepszy dzień na fotografowanie we wnętrzach galerii. Bo galeria bez ludzi jest martwa. Wiem, że do osobistego, szczegółowego kontemplowania prac wrócę tu innego dnia. Medium pośrednim do zapoznania się z eksponowanymi fotografiami jest bardzo dobrze wydany katalog. Nie oddaje on jednak tego, co pełno formatowe wydruki.





Wystawa gromadzi prace w większości nowe. Oglądam zwykłe fotografie jakby reporterskie i mocno przetworzone obrazy, dla których fotograficzny obraz był źródłem, pierwszym bodźcem. Biało-czarna tonacja przenika się z pełno barwnymi obrazami. To tyle na dziś. Kiedy opuszczam muzealny bunkier wpadam w świat zdominowany przez noc, deszcz i chłód. Mało tu wizualnej różnorodności. 




Pełna fotorelacja z wernisażu wystawy: tu